Weten

De Verlichting werkt

verlichting, redeEssay Steven Pinker

Ondanks al hun meningsverschillen zijn links en rechts het over een ding eens: het gaat slechter met de wereld. Of de achteruitgang nu zichtbaar is in toenemende ongelijkheid, racisme en milieuvervuiling, of in terrorisme, misdaad en moreel verval, beide partijen zien diepgaande tekortkomingen in de moderniteit en een toenemende crisis in het westen. Er is weemoed naar kennelijk gouden tijden die achter ons liggen (‘Make America great again’, ‘terug naar de gulden’). Naar de tijd waarin mensen zingeving vonden in religie, familie, gemeenschap en de natuur. (…)

Cijfers

Maar houden we onszelf niet voor de gek als we ons beeld vooral baseren op de dagelijkse stroom aan alarmerend nieuws? Als we nu eens data nemen als maatstaf voor het menselijk welzijn (de meeste zijn te vinden op websites als OurWorldinData, HumanProgress en Gapminder). Neem de Verenigde Staten, slechts drie decennia terug. De jaarlijkse moordcijfer bedroeg 8,5 per 100.000. Elf procent viel onder de armoedegrens (gemeten naar consumptie). De VS stootte 20 miljoen ton zwaveldioxide en 34,5 miljoen ton fijnstof  uit in de atmosfeer. Dan snel vooruitspoelen naar de meest recente data die vandaag de dag beschikbaar zijn. Het moordcijfer is 5,3, drie procent valt onder de armoedegrens en de uitstoot zwaveldioxide bedraagt vier miljoen ton en 20,6 miljoen ton fijn stof, ondanks het feit dat de welvaart is toegenomen en er meer kilometers worden afgelegd.

onderwijs.pinker

Dan wereldwijd: in 1988 woedden 23 oorlogen waarbij 3,4 doden per 100.000 vielen; vandaag zijn er 12 oorlogen met 1.2 doden per 100.000. Het aantal kernwapens is gedaald van 60.780 naar 10.325. In 1988 kende de wereld slechts 45 democratieën, die twee miljard mensen omvatten; nu zijn het 103, voor 4,1 miljard mensen. In ’88 waren er 46 ernstige olielekken; 2016, slechts vijf. En 37% van de bevolking leefde in extreme armoede, nauwelijks in staat zichzelf te voeden, vergeleken met 9,6% vandaag. Toegegeven, 2016 was een slecht jaar voor terrorisme in West-Europa, er vielen 238 doden. Maar 1988 was nog erger, met 440 dodelijke slachtoffers.

De vooruitgang die we rond de eeuwwisseling zien is geen toevalstreffer. Het is een voortzetting van een proces dat in gang is gezet door de Verlichting aan het einde van de 18e eeuw en dat in elk denkbaar menselijk opzicht verbeteringen heeft gebracht. Te beginnen met onze gezondheid. Gedurende het grootste deel van de menselijke geschiedenis, tot aan de 19e eeuw, was de levensverwachting van een pasgeborene ongeveer 30 jaar. In de twee eeuwen daarna is de levensverwachting over de hele wereld gestegen tot 71 en in de ontwikkelde wereld tot 81 jaar.

Bij het begin van de Verlichting, stierf een derde van alle kinderen die werden geboren in de welvarendste delen van de wereld voor hun vijfde verjaardag; vandaag treft dat lot 6% van de kinderen in de armste landen. Daar nemen infectieziekten gestaag af; zo zal de pokken binnenkort nauwelijks nog voorkomen.

De wereld is tegenwoordig ongeveer honderd keer rijker dan twee eeuwen geleden, en de welvaart wordt gelijkmatiger verdeeld over landen en mensen. Rampzalige hongersnoden, nooit ver weg in het verleden, zijn verdwenen uit alle, behalve de meest afgelegen en door oorlog geteisterde gebieden, en ondervoeding is gestaag afgenomen.

“Onze voorouders hebben dogma, traditie en het gezag vervangen door rede, debat en kennisinstituten”

In de ontwikkelde landen neemt de ongelijkheid toe, maar echte armoede niet. Een eeuw geleden spendeerden de rijkste landen 1% van hun welvaart aan kinderen, armen, zieken en ouderen; nu is dat bijna een kwart. De meeste van hun armen hebben tegenwoordig voeding, kleding en een huis en bezitten luxegoederen zoals smartphones en airconditioning die voorheen voor niemand bereikbaar waren, rijk of arm.

Vrede geen intermezzo

Tijdens het grootste deel van de geschiedenis was oorlog de natuurlijke staat en vrede slechts een intermezzo tussen oorlogen. Vandaag de dag is oorlog tussen landen achterhaald, en binnenlandse oorlog is afwezig in meer dan 80% van de wereld. Het percentage mensen dat jaarlijks in een oorlog wordt gedood, is ongeveer een kwart van wat het was halverwege de jaren tachtig, een zesde van wat het was in de vroege jaren zeventig en een zestiende van wat het was in de vroege jaren vijftig. In de meeste plaatsen is moord een grotere doodsoorzaak dan oorlog. Maar ook de moordcijfers zijn gedaald.

Het leven is in elk opzicht veiliger geworden. Zo liepen Amerikanen in de afgelopen eeuw 96% minder kans om te sterven als gevolg van een auto-ongeluk, 88% minder kans om als voetganger te worden aangereden, 99% minder kans om te overlijden bij een vliegtuigcrash, 59% minder kans om een fatale val te maken, 92% minder kans om te sterven door brand, 90% minder kans om te verdrinken, 92% minder waarschijnlijk te stikken, en 95% minder kans op een dodelijk arbeidsongeval. Het leven in overige rijke landen is zelfs nog veiliger en het leven in armere landen zal veiliger worden naarmate die welvarender worden.

welvaart.pinker

Bestuur en rechtstaat

Ondanks terugval in landen als Rusland, Turkije en Venezuela, is de langetermijntrend richting democratie en mensenrechten. Twee eeuwen geleden was een handvol landen, waar 1% van de wereldbevolking leefde, democratisch; vandaag de dag is meer dan de helft van de landen in de wereld dat, zo’n 55% van de wereldbevolking.

Niet lang geleden had de helft van de landen ter wereld wetten die minderheden discrimineerden; tegenwoordig hebben meer landen beleid dat minderheden bevoordeelt dan omgekeerd. Aan het begin van de 20e eeuw konden vrouwen in slechts één land stemmen; nu kunnen zij stemmen in elk land waar mannen kunnen stemmen, op één na (Vaticaanstad). Wetten die homoseksualiteit criminaliseren verdwijnen meer en meer en de houding ten opzichte van minderheden, vrouwen en homoseksuelen wordt gestaag meer tolerant, vooral onder jongeren, een voorbode voor de toekomst. Geweld tegen vrouwen, kinderen en minderheden neemt op de lange termijn af, evenals de kinderarbeid.

Naarmate mensen gezonder, rijker, veiliger en vrijer worden, worden ze ook steeds beter geïnformeerd en slimmer. Twee eeuwen geleden kon 12% van de wereld lezen en schrijven; vandaag kan 85% dat. Geletterdheid en onderwijs zullen binnenkort universeel zijn, zowel voor meisjes als voor jongens. De scholing, samen met gezondheid en rijkdom, maakt ons letterlijk slimmer – met 30 IQ-punten ofwel twee standaarddeviaties meer dan onze voorouders.

Gelukkiger

Mensen gebruiken hun langere, gezondere, veiligere, vrijere, rijkere en wijzere levens goed. Amerikanen werken per week 22 uur minder dan eind 19e eeuw en spenderen 43 uur minder aan huishoudelijk werk. Ze hebben meer mogelijkheden om hun vrije tijd te gebruiken om te reizen, tijd door te brengen met hun kinderen, contacten te onderhouden en te proeven van de keukens, kennis en culturen van de wereld.

Dankzij deze ontwikkelingen zijn mensen in de meeste landen gelukkiger geworden. Zelfs Amerikanen, die hun geluk als vanzelfsprekend beschouwen, maar in geluksgevoel stagneerden, noemen zichzelf ‘behoorlijk gelukkig’ of ‘gelukkiger’. En ondanks de kritiek op ‘de jeugd van tegenwoordig’ (van alle tijden), zijn jongere generaties minder ongelukkig, eenzaam, drugsverslaafd en suïcidaal dan hun babyboom-ouders.

Naarmate maatschappijen rijker en beter opgeleid raken, richten ze hun aandacht op de gehele planeet. Sinds het begin van de milieubeweging in de jaren zeventig zijn er minder verontreinigende stoffen uitgestoten, minder bossen gekapt, minder olie in het milieu gelekt, meer natuur geconserveerd, minder soorten uitgestorven, de ozonlaag gered en een piek bereikt in het verbruik van olie, landbouwgrond , hout, auto’s en misschien zelfs kolen.

Geen Mysterie

Waaraan hebben we deze vooruitgang te danken? Heeft het universum een natuurlijke historische dialectiek of hang naar rechtvaardigheid? Het antwoord is minder raadselachtig: de Verlichting werkt. Onze voorouders hebben het dogma, de traditie en het gezag vervangen door rede, debat en kennisinstituten. Ze hebben bijgeloof en magie vervangen door wetenschap. En zij verlegden hun waarden van de eer van de stam, natie, ras, klasse of geloof naar universele menselijke groei.

levensverwachting.pinker

Deze ontwikkelingen zijn geleidelijk en ongelijk, met de nodige terugval en omwegen. Maar de positieve ontwikkelingen van de laatste twee eeuwen zijn het resultaat van de ideeën die de Verlichting heeft voortgebracht:

● Ziekten werden teruggedrongen door vaccins, sanitaire voorzieningen, antibiotica en andere ontwikkelingen op het gebied van geneeskunde en volksgezondheid, gedreven door de ontdekkingen in medische wetenschap (m.n. kennis van bacteriën en virussen) en ons begrip van evolutie, fysiologie en genetica.

● Hongersnood werd bestreden door wisselteelt, kunstmest, de vervanging van spierkracht door machines en het selectief fokken van landbouwdieren.

● De armoede verdween door onderwijs, (wereld) handel en goedkopere voeding en kleding, samen met sociale programma’s die jongeren, ouderen, zieken en gehandicapten ondersteunden.

● Gewelddadige criminaliteit werd aangepakt door eigenrichting te vervangen door de rechtsstaat, door een eerlijker rechtsstelsel en, meest recent, door datagestuurd politiewerk.

● Dagelijkse gevaren werden afgezwakt door veiligheidsvoorschriften en beter ontwerp van machines, gecombineerd met een toenemende opwaardering van het menselijk leven. Een vergelijkbare combinatie van regelgeving en technologie zorgt voor minder vervuiling.

● Onderdrukking en discriminatie kunnen op sommige plaatsen nog blijven bestaan ​​door bruut geweld, maar vermindert wanneer geschoolde, mobiele en via internet verbonden mensen ideeën uitwisselen en leiders worden gedwongen hun praktijken te verantwoorden.

● Oorlog wordt gemarginaliseerd door de verspreiding van democratie (die leiders ervan weerhoudt hun jeugd in kanonnenvlees te veranderen), mondiale handel (die handel meer winstgevend maakt dan roof en plundering), vredestroepen (die oorlogvoerenden scheiden en ‘branden blussen’) en meer competente regeringen (die opstandelingen buitensluiten in ruil voor de loyaliteit van hun burgers). Ook dwingt de internationale gemeenschap oorlog terug door normering, sancties en soms gewapende interventie.

Is het juist niet verstandig om pessimistisch te zijn, vragen sommige (activisten) – om aandacht te vragen voor wat niet goed gaat, de ongemakkelijke waarheid te vertellen, om macht aan de kaak te stellen? Het antwoord is nee: het is goed om zorgvuldig te zijn. We moeten exact bepalen wat er mis is en daar iets aan doen. Slecht onderbouwd doemdenken kan leiden tot fatalisme: waarom zouden we ons nog druk maken? En het kan leiden tot radicalisme en geweld, de oproep het moeras droog te leggen (‘drain the swamp’) of een ‘sterke man’.

democratie

De Verlichting werkt

Is vooruitgang onvermijdelijk? Natuurlijk niet! Oplossingen creëren nieuwe problemen, die op hun beurt weer moeten worden opgelost. En de grootste wereldwijde uitdagingen zijn niet opgelost. Dit betekent niet dat ze onoplosbaar zijn. In 2015 ondertekenden de meeste landen een  historische klimaatakkoord in Parijs, en worden er stappen gezet om de CO2-uitstoot een halt toe te roepen en om alternatieve energiebronnen te vinden. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog zijn nucleaire wapens niet meer gebruikt (met inbegrip van impasses met de half-waanzinnige despoten Stalin en Mao), en het New Start-verdrag tussen de VS en Rusland, dat het aantal nucleaire wapens in beide landen terugdringt, is volledig in gebruik genomen.

Wat dit betreft, is het beleid van president Donald Trump –  ontkenning van klimaatverandering, geplande terugtrekking uit het akkoord van Parijs, provocatie van Noord-Korea, uitbreiding van nucleaire wapens – alarmerend. Maar voortdurende vooruitgang is in het belang van de rest van de wereld, en talloze staten, landen, bedrijven, en politieke krachten geven tegengas.

Project Verlichting

Hoe moeten we omgaan met vooruitgang? We moeten niet achterover leunen en denken dat problemen zichzelf oplossen, noch de straat op gaan met de boodschap dat het einde van de wereld nabij is. Vooruitgang in het verleden is geen garantie voor voortgang in de toekomst; het wijst ons op dat wat we kunnen  verliezen. Vooruitgang is een cadeau van de idealen van de Verlichting en dat zal zo blijven als we aan die idealen blijven vasthouden.

Zijn de idealen van de Verlichting te zwak voor onze instincten? Is de bestrijding van ziekte, hongersnood, armoede, geweld en onwetendheid … saai? Is het  per se nodig om te geloven in magie, een hemelse vader, een sterke leider om het volk te beschermen, mythen van heroïsche voorouders?

Ik denk het niet. Seculiere liberale democratieën vormen de meest gelukkige en gezonde plekken op aarde, en de favoriete bestemmingen van mensen die met hun voeten stemmen. En zodra je eenmaal ziet dat het project Verlichting de kennis en mededogen vergroot waardoor mensen kunnen floreren, kan slagen, is het moeilijk je iets meer mooiers voor te stellen.

Steven Pinker is Johnstone hoogleraar psychologie aan de Harvard universiteit. Dit essay is opgenomen in zijn boek ‘Enlightenment Now: The Case for Reason, Science, Humanism and Progress’, Viking, 2018. bron: Outline

Meer van Steven Pinker lezen?

Nieuwsbrief ontvangen?

Blijf op de hoogte van de laatste Upside berichten.


Advertentie